Wiatr buszujący w ryżu – impresje z Ghost of Tsushima

Jedną z trzech gier (obok Return to Castle Wolfenstein i Warcrafta III), których kampanie single-player kończyłem co najmniej dwadzieścia razy, jest pierwsza część znamienitej serii – Shogun: Total War. To świetna produkcja, łącząca turowe zarządzanie zasobami i ekonomiczny rozwój z bitwami toczonymi w czasie rzeczywistym. Wyszedł do niej dodatek – Mongol Invasion – i to jego chcę w kontekście Ghost of Tsushima przywołać. Przedmiot tegoż bloga, czyli stworzony przez Sucker Punch Productions trzecioosobowy akcyjniak, oraz tamta dwudziestoparoletnia już strategia, wykonana przez Creative Assembly: dwie gry, rozpoczynające się w tym samym roku i kraju, mające za tło historyczne te same wydarzenia. Jedna zyskała w mych oczach status legendy i ogrywana była po wielokroć, o drugiej natomiast szybko zapomnę i raczej nigdy więcej do niej nie wrócę.

Napiszę wprost: GoT mnie nie porwał. Stało się tak z kilku powodów, które postaram się w niniejszym tekście jasno przedstawić i uargumentować, doceniając jednocześnie aspekty na pochwałę zasługujące, począwszy od fabuły. Ta generalnie nie zrobiła na mnie większego wrażenia. Akcja zaczyna się w 1274 roku sceną inwazji Mongołów na Cuszimę*. Kilkudziesięciu Japończyków zostało rozbitych w pył przez nieprzeliczone zastępy wroga, a główny bohater – Jin Sakai – ledwo uchodzi z życiem z tej masakry, podejmując następnie walkę z zaborcą. Jest ona początkowo nierówna: Jin pozostał jedynym wolnym samurajem na wyspie i musi odbić z niewoli swego wuja – pana Shimurę. By tego dokonać, decyduje się na czyny uznawane za niegodne honorowego wojownika (stając się w zasadzie shinobi, skrytobójcą; owym tytułowym Duchem) i przeżywa w związku z tym wewnętrzny konflikt. Ów dramatyzm kiepsko do mnie przemawia; mam bowiem z tym bardzo ważnym i eksponowanym wątkiem (oraz ogólnie z Jinem jako postacią) pewien problem, polegający na… braku problemu. Bo ja tu nie widzę żadnego dylematu ani miejsca na jakieś rozterki. Zdaję sobie sprawę, że może to brzmieć dość kontrowersyjnie, toteż stwierdzenie to rozwinę, starając się precyzyjnie wyrażać oraz uważnie dobierać słowa (i apeluję, by nikt nie dopowiadał sobie takich, jakie tu nie padną). Otóż odpowiedź na pytanie, czy ofiara napaści okrutnego i bezwzględnego agresora, walcząc na swoim terytorium, gdy stawką jest przetrwanie własnej populacji, może bronić się wszelkimi dostępnymi środkami, tj. uciec się do działalności wywrotowej, podstępu czy dywersji (innymi słowy: posłużyć się w stosunku do okupanta tym samym, co stosuje on wobec rdzennej ludności, czyli terrorem) – dla mnie jest oczywista.

Nie widzę tu – powtarzam – żadnego dylematu; nie dostrzegam także powodu do mentalnego lub nawet moralnego konfliktu, obarczającego brzemieniem hańby i poczuciem winy, a rozkmina typu „pokonaj bezlitosnego wroga, odnosząc niechlubne zwycięstwo, albo przegraj, daj się zabić i ponieś chwalebną klęskę” niezbyt porusza moje nieliczne pozostałe przy życiu szare komórki. Przy czym chciałbym zostać właściwie zrozumiany. Wiem, czym był honor dla samurajów: wojowników, dla których równie ważne było zabicie przeciwnika zasługującego w ich oczach na śmierć, jak i sposób dokonania tego zabójstwa. Mniej tu chodzi o to, czy się zgadzam z kodeksem Bushidō czy nie; bardziej o to, że Jin jako protagonista cyfrowego utworu (bo tym jest dla mnie fabularna gra wideo) wypada po prostu dość blado, a podjęta przez scenarzystów próba przedstawienia go jako interesującej postaci tragicznej, która w imię większego dobra łamie własne zasady i zostaje przez to potępiona przez swoich ziomków – moim zdaniem nie powiodła się. Natomiast to nie tak, że fabularnie nie ma tu nic godnego uwagi, scenariuszowo zaś Tsushima to porażka na miarę tej doznanej przez Japończyków na plaży w Komodzie; otóż nie. Kilka misji pobocznych naprawdę mnie wciągnęło (na przykład ta składająca się z dziewięciu questów, opowiadająca o łuczniczce Tomoe, z jakiegoś powodu kolaborującej z wrogiem), a niektóre postacie zmusiły do przemyśleń głębszych niż Jin (jak jego dawny znajomy – Ryuzo, którego wątek unaocznia, jak straszliwą i skuteczną bronią jest głód). No i w dołączonym do pecetowej wersji dodatku Wyspa Iki główna oś opowieści jest wyraźnie lepsza niż ta w podstawce. Tajemnicza mongolska szamanka zwana Orlicą, to raz. A dwa, że w DLC zyskuje w końcu sam Jin, mierząc się z własną przeszłością i pytaniami, czy prześladowca z koszmarów (nemezis wręcz) może być traktowany jako zaufany sojusznik, jeśli tylko jest wrogiem wspólnego wroga, oraz czy dzieci odpowiadają za czyny swych rodziców. To wszystko są solidne plusy.

O ile scenarzyści Sucker Punch mogli postarać się bardziej, o tyle graficy tego studia wspięli się chyba na wyżyny swych umiejętności i talentu; tym bardziej iż projektowali przecież GoT jeszcze na stareńką PS4. Gra ma opinię jednej z najładniejszych pod względem oprawy w portfolio Sony i ja już wiem, czemu tak jest. Długi czas maniakalnie wykonywałem zrzuty ekranu, chcąc uwiecznić wizualne piękno tego tytułu, i mam nadzieję, że nie zaspamiłem bloga przesadną ich ilością. Największym wyzwaniem przy jego tworzeniu była bowiem selekcja screenów i wybór rozsądnej ich liczby, bo niemal wszystkie te kadry zasługują, aby je wydrukować i wydać w formie albumu. Cuszima prezentuje się zjawiskowo zawsze, bez względu na porę doby czy pogodę, nawet gdy przykrywa ją szara zasłona deszczu, i za każdym razem, gdy myślałem, że śliczniej już nie będzie (bo się po prostu nie da), gra udowadniała mi po chwili, jak bardzo się mylę. Pod względem kolorystyki i panoram krajobrazu jest to być może najcudowniejsza produkcja, w jaką grałem. Do tej pory nie wiem, czy żółto-czerwone pola pajęczych lilii wyglądały korzystniej opromienione blaskiem słońca czy może księżyca, podobnie jak i mgły. Właśnie: te momenty, gdy w odwiecznym, niekończącym się starciu dnia z nocą szala tymczasowo przechylała się na korzyść jednej ze stron, chwilowo zmuszając do odwrotu drugą, czyli świt i zmierzch; błękit jasnego nieba, zlewający się na horyzoncie w jedność z taflą morza; ciężar i złowrogość ciemnych burzowych chmur, w połączeniu z ich majestatem, kiedy aż chciało się stanąć na skraju klifu czy góry, by poobserwować pioruny i posłuchać grzmotów; pojedynki toczone w towarzystwie spadających liści, przywodzące na myśl pamiętną scenę walki z – równie olśniewającego wizualnie i wyraźnie lepszego niż GoT fabularnie – filmu Yimou Zhanga Hero (akurat nie japońskiego, tylko chińskiego)… W sumie dobrze, że ostatni akt gry rozgrywa się na północy wyspy, w zimowych warunkach. Nie znoszę śniegu w rzeczywistości, nie przepadam za nim w grach, toteż częstotliwość robionych przeze mnie screenów pod koniec diametralnie spadła: gdyby nie to, miałbym jeszcze większy problem z ich wyborem, Tsushima zaś ostatecznie przegrała u mnie nieznacznie pod względem liczby zapisanych obrazów z Horizon: Forbidden West, stosunkiem 121 do 131 wykonanych zrzutów, choć po paru pierwszych godzinach byłem pewien, że nastukam ich tu ze dwieście, a dzierżony przez Aloy rekord wreszcie zostanie pobity. Sorry, Jin, ale nie miej do mnie żalu. Podziękuj raczej dziadowskiej zimie za niedźwiedzią przysługę.

A jednak muszę coś doprecyzować. Otóż przy wszystkich moich zachwytach nad stroną graficzną, nie nazwałbym tej w Tsushimie najlepszą, jakiej doświadczyłem. Ogólnie mówiąc – jest ona prześliczna i olśniewająca. Ale w znaczeniu – malownicza, barwna, obrazowa. Bo gdy się przyjrzeć uważnej, to nie robi już takiego wrażenia. Z prostego powodu: widziałem lepsze (w sensie – bardziej zaawansowane). Dlatego właśnie tak lubię podkreślać, iż do gier podchodzę subiektywnie i w ten sposób je oceniam. Obiektywnie GoT jest piękny graficznie, bezdyskusyjnie tak. Tylko że moje osobiste doświadczenia (czyli ograne wcześniej gry) sprawiają, że nie mogę dać mu palmy pierwszeństwa w kategorii „najlepsza grafika ever”. Nie po Hellblade 2, Alanie Wake’u 2, Detroit: Become Human czy A Plague Tale: Requiem. Nie po The Last of Us 2. Szczególnie zestawienie z dziełem Naughty Dog uważam za bardzo miarodajne i odpowiednie, bo było ono tworzone, tak jak Tsushima, jako exclusive na tę samą platformę, a premierę obu tytułów dzielił ledwie miesiąc. I może pejzaże japońskiej wyspy są estetycznie przyjemniejsze dla oka niż postapokaliptyczne Seattle, ale przypomnijcie sobie początek TloU2; scenę, gdy Joel spowiada się Tommy’emu z tego, co zrobił. Porównajcie, jak wyglądają postacie w tych grach, gamę emocji, jakie potrafią wyrazić ich twarze. Oglądając tamten prolog, ponad cztery lata temu na PS4, nie mogłem uwierzyć w to, co widzę, a później co chwilę myślałem „Jezus Maria, ale grafika”. Grając w GoT natomiast, wielokrotnie mówiłem do siebie „Jezus Maria, ale krajobraz”. Na tym polega różnica i sedno tego, co chcę powiedzieć. Nie chcę Tsushimie nic w temacie oprawy umniejszać; flora Japonii urzeka, owszem, lecz widoki to przecież nie wszystko. GoT błyszczy pod względem fotogeniczności krajobrazów, ich barwności (kolorystka jest tutaj obłędna i – co ważne – przy całym swym bogactwie nie jest cukierkowa), ale nie ma najlepszej, najbardziej zaawansowanej grafiki, jaką było mi dane podziwiać: rozumianej jako suma elementów, efektów i trików wizualnych się na nią składających, wraz z modelami postaci i ich mimiką. Kończąc techniczne rozważania nad GoT, pragnę niezwykle mocno pochwalić jego wersję PC, zdając sobie sprawę, że akurat w tym miejscu kieruję słowa uznania nie w stronę twórców oryginału, a studia odpowiedzialnego za tę konwersję; jest to optymalizacyjna perełka. Wymienię trzy rzeczy: bezawaryjność, idealny klatkaż, ogólną prędkość działania. Chcąc troszkę przyoszczędzić na rachunkach, włączyłem DLSS w trybie jakości i pograłem tak chwilę. Nie za długo jednak, bo nie było warto. Skutki użycia tej technologii różnią się w zależności od danej gry. Czasem wypada to lepiej, czasem gorzej i Tsushima to ten drugi przypadek. Wyższy fps niczego nie zmieniał, bo klatek i przedtem wystarczało, ani nie zrobiło się ciszej. Za to zauważalnie brzydziej, więc wróciłem do natywnej rozdzielczości. Na szczęście upscaler NVIDII był tu całkowicie zbędny. Oby wszystkie gry, bez względu na platformę, były tak dopracowane i doszlifowane. Nixxes Software – po raz kolejny arigatou gozaimasu.

Powyższe podziękowanie wyraziłem w mowie Kraju Kwitnącej Wiśni celowo: GoT bowiem przechodziłem z ustawionym japońskim dubbingiem i polskimi napisami. Rzadko mam styczność z tym językiem, toteż potraktowałem tę grę jako okazję do dłuższego poobcowania i obycia się z nim (czas na to był, gdyż Tsushima zajęła mi razem z dodatkiem 70 godzin). Co by nie powiedzieć, jest on bardzo dźwięczny, melodyjny i ekspresyjny. Angielski w porównaniu z nim wydaje się ubogi i prosty. Weźmy na przykład zwrot „bardziej intensywnie”. Po angielsku brzmi on po prostu more intense, natomiast wypowiadający go Japończycy wyleją przy tym dosłownie potok słów. Skłamałbym, twierdząc, że jestem po poznaniu historii Jina ekspertem od japońskiego; zbytnio byłem skupiony na czytaniu polskiego tekstu. Lecz trafiło się kilka okazji, by bardziej wsłuchać się w słowa wypowiadane przez aktorów głosowych. W grze nie brakuje pojedynków z bossami, a niektóre stanowiły lekki problem, więc musiałem je kilka lub nawet kilkanaście razy powtarzać, razem z dialogami między protagonistą a jego rywalem. Pamiętam dobrze kilka momentów przed walką, gdy planujące lada chwila siekać się mieczami chłopy srogie stroili miny (i nie na pokaz tylko), rzucając sobie nawzajem w twarz wygłaszane z emfazą groźne deklaracje. Nie znam niestety żadnego japońskiego alfabetu – hiragany, katakany ani nawet kanji – toteż wybaczcie, Czytelnicy, ale zdecydowałem się na fonetyczny zapis po polsku. Oto przykłady, które sobie przyswoiłem i utrwaliłem w pamięci: Szumitrawa izaraci jajautne!, Ijato bieoba obetne ikuta sa!, oraz usłyszane nie przed, a w trakcie jednej z potyczek Cozamasa ma sakra? Juchasieleje ijajame pohara tane! Ha, i niech mi ktoś powie, że gry nie mają wartości edukacyjnej. A jak już w temacie języków jesteśmy, to doceniam, iż Mongołowie mówią we własnym. Tu już tak kolorowo z nauką nie było, ale jedno słowo wbiło mi się do głowy. Mongolscy łucznicy wykrzykiwali je za każdym razem, gdy wypuszczali strzałę w kierunku Jina (a więc padło w grze setki, jeśli nie tysiąc razy): Toszo! Czort wie, co ono znaczy, ale gdyby tak jakoś luźno i naturalnie zestawić je z częstotliwością, z jaką Polacy używają wyrażenia na „k”, to mam pewne podejrzenie.

W blogu o grze wypada napisać coś w końcu o samej rozgrywce, której tutaj podstawą jest walka; a że uważam ją za drugi (obok grafiki) udany element, więc znowu będę GoT przez chwilę chwalił (ale krótką). Charakteryzuje się ona widowiskowością i sugestywnością. Nie wiem, czy to zasługa bardzo dobrego udźwiękowienia, czy może raczej choreografów i aktorów motion-capture, ale nieraz wzdrygałem się, gdy ostrzejsza od brzytwy katana Jina szatkowała oponentów, tnąc ich ciała i kości. Podobne uczucie lekkiego obrzydzenia pojawiało się podczas skrytobójczego podrzynania gardeł. I wywoływanie takich reakcji poczytuję grze jak najbardziej na plus. Kolejnym są cztery postawy bojowe, które należy dobrać pod konkretnego, aktualnie atakującego przeciwnika. Naprawdę warto to robić, bo wydatnie wpływają one na skuteczność wyprowadzanych ciosów, w zależności od tego, z kim krzyżuje się broń: z tarczownikiem, włócznikiem, szermierzem czy z wrogiem silnym i rosłym, acz powolnym. A że przełączanie się między nimi jest bardzo wygodne i sprawne (wystarczy przytrzymać prawy trigger i wcisnąć odpowiedni przycisk akcji spośród AXYB), to w trakcie starć z większą liczbą przeciwników zdarzało mi się zmieniać je wielokrotnie. Gra w dużej mierze pozostawia wybór preferowanego stylu prowadzenia zmagań graczowi. Może on postawić na podejście otwarcie konfrontacyjne (ujawniać swą obecność celowo, rzucać wrogom wyzwania i prowokować ich), skradać się i eliminować po cichu lub wykorzystywać głównie broń dystansową i miotaną. Może też mieszać to wszystko razem, i tak też było w moim przypadku. Oparta na systemie parowania walka przypadła mi do gustu i nie obrzydła, choć sam przezornie o to trochę zadbałem, ustawiając na wstępie poziom trudny (czy był on bardzo wymagający? Nie, ale wymuszał jednak ciągłe skupienie i uważne obserwowanie ruchów przeciwników, którzy jednym celnym uderzeniem broni mogli zadać Jinowi spore obrażenia). A co z innymi mechanikami? Tu dochodzimy do istoty sprawy. Bo w sumie mógłbym powiedzieć, że grało mi się w GoT przyjemnie, lecz z zastrzeżeniem, że…

…gier z otwartym światem było więcej niż mongolskiej hordy, i trochę mnie one już męczą; fizykę jazdy koniem zaprojektowano znacznie lepiej w RDR2; skrytobójstwa i łażenie po dachach to domena asasynów; infiltrację i likwidację wrogich obozów pamiętam choćby z Days Gone, a wspinaczkę po skałach między innymi z Horizonów; huśtanie się na linach mistrzowsko zrealizowano w Uncharted; przedostawania się do górskich kapliczek wolałem podejmować się Larą, a przerażać wrogów spektakularnym zarżnięciem któregoś z ich kompanów, tak że pozostali zaczną panicznie uciekać, potykając się o własne nogi – w Shadow of Mordor i Shadow of War. Tsushima gameplayowo stanowi miks dobrze znanych z innych gier akcji mechanik, na czele z produkcjami PlayStation i Assassin’s Creed. Każdy, kto zna choć parę tych tytułów, nie zostanie tu niczym zaskoczony. GoT dobrze obrazuje stan współczesnych tripelejów, tj. powtarzalność i recykling pomysłów. I żeby nie było, iż się go celowo czepiam: to samo można powiedzieć choćby o Horizon: Zero Dawn, HFW czy też Days Gone, które przecież bardzo lubię. Ale gry z Aloy miały interesującą tajemnicę dotyczącą świata przedstawionego i pochodzenia bohaterki (przynajmniej pierwsza część), miały też świetny katalog przeciwników w postaci dino-maszyn, przypominających mi o fascynacji z dzieciństwa. Historia Deacona St. Johna to zaś dla mnie przede wszystkim klimat, sprawiający, że po prostu nie chciałem tego wirtualnego świata za żadne skarby opuszczać i kląłem na ten rzeczywisty, ilekroć dawał o sobie znać. GoT niczego takiego dla mnie nie ma. Co mam z niego zapamiętać, jaką charakterystyczną cechę? Wiatr wskazujący kierunek do celu? Granie na flecie? Głaskanie lisków? Nie uważacie, że to trochę mało? Sytuacji nie polepsza fabuła, którą można by zawrzeć w zdaniu „pokonaj wroga, najpierw gromadząc sojuszników”. I znowu: ile podobnych gier było, w tym takich, które pokochałem? Dragon Age: Origins tak miało, wszystkie Mass Effecty. No i o to właśnie chodzi: ja już doskonale znam ten schemat, tak fabularny, jak i gameplayowy, a ile razy można grać w produkcję bliźniaczo podobną do poprzednich, udając przed sobą samym, że bawi ona tak samo jak tamte za pierwszym czy drugim razem?

I teraz najważniejsze. Pragnę, by głośno to wybrzmiało. Nigdzie w tym blogu nie napisałem i nie napiszę, że to zła gra. Mechanicznie i technicznie wszystko działa tu bez zarzutu (mało powiedziane; to prawdopodobnie najstabilniejszy konsolowy port, w jaki grałem na pececie). Nie chcę brzmieć pyszałkowato, kreować się na wielkiego znawcę medium, bo czytają tę stronę tacy, którzy ogrywają w rok więcej tytułów niż ja w kilka lat. Ale nawet ktoś taki jak ja, kto gra dziś mniej niż kiedyś, lecz te 10–15 pozycji w ciągu roku odpala, siedzi już w tym za długo, za dużo ma punktów odniesienia, by się Tsushimą bezkrytycznie zachwycać. Mam dla takich tytułów odrębną, specjalną kategorię i określenie: beznamiętne granie. Pozbawione głębszych emocji, gdy człowiek siedzi przed kompem/konsolą z padem w łapach i czyści mapę z pytajników, łapiąc się co chwila na myśli, że chyba wolałby grać w coś innego, lecz chce po prostu daną grę zaliczyć i mieć ją z głowy (z dysku przy okazji też). Graczy zafascynowanych japońską historią i kulturą, będących fanami anime czy filmów Akiro Kurosawy, nie brakuje; ci z pewnością dopiszą Tsushimie dodatkowe punkty. Lecz na mnie ten samurajski vibe kompletnie nie działa i nie widzę w niej nic (poza fajną walką i pięknymi widokami) szczególnego, za co miałbym tę grę pamiętać przez lata i mieć po co do niej wracać. Gdybym chociaż ograł ją parę lat temu, albo przynajmniej jako pierwszą ze stajni Sony… Gdyby. To najczęstsze słowo polskie. Gdyby mama miała… Ech, nieważne. Chodzi mi o to, że gdybać nie ma sensu, jest, jak jest. Cieszę się tylko, że nie jestem recenzentem i nie wystawiam grom żadnych cyferek, bo ocenianie takich jak GoT to by była bardzo niewdzięczna robota. Tsushimę nabyłem na jej windowsową premierę, za pełną kwotę. Czy żałuję? Jeśliby potraktować ten zakup jako swego rodzaju pragmatyczną inwestycję w gry PlayStation na pecetach – tj. danie do zrozumienia wydawcy, że warto tu swe tytuły wypuszczać – to nie. Natomiast Ghost of Yotei, o ile w ogóle na blaszakach wyjdzie (to, że dziś Sony wypuszcza wersje PC flagowych marek, wcale nie oznacza, iż będzie tak zawsze), już sobie raczej daruję. Jednego Ducha w Japonii było mi bowiem dość.

Wpis, w skróconej wersji, trafił też na Steam, a użyte screeny są mojego autorstwa.
* Słowem wyjaśnienia: w tekście zamiennie stosuję różny zapis tej nazwy, w zależności od kontekstu, używając polskiego terminu „Cuszima” wtedy, gdy mam na myśli geograficzne miejsce akcji gry, a japońskiego „Tsushima” w odniesieniu do jej tytułu. Do następnego.